Saturday, March 08, 2014

DISA SUGJERIME DHE VËREJTJE RRETH VENDIMEVE TË KËSHILLIT NDËRAKADEMIK TË GJUHËS SHQIPE




Këshillit Ndërakademik i Gjuhës, me 16 prill 2013, mori disa vendime për ndryshimin e disa rregullave të drejtshkrimit të shqipes. Ky asht një lajm i mirë. Ma në fund një instancë profesionale merr disa vendime të cilat ishin lënë të hapura qysh në Kongresin e Drejtshkrimit me 1972. Por, fakti që Kongresi i Drejtshkrimit 1972 ishte një organizim i ngutshëm, i paplan dhe kaotik ka lënë gjurmë gati në çdo vendim të tij. Ma efektive, ma gjithëpërfshirëse, për shqipen e përbashkët kanë qenë vendimet e Komisisë Letrare të vitit 1916 sesa ato të vitit 1972. Pra, këto vendime po merren shumë vonë. Por, ma mirë vonë se kurrë. Megjithatë, vendimet e Këshillit janë të rëndësishme sidomos për një fakt: ato kanë me i dhënë Këshillit një autoritet i cili, ma në fund, ka me qenë në gjendje me marrë vendime për shqipen. Deri sot, nëse kishte diçka që ishte paralizuese, bllokuese dhe, pse jo, edhe paradoksale, ishte se nuk kishte një institucion veprues, i cili do të merrej vetëm me kujdesin e përhershëm për shqipen. Uroj që ky Këshill ka me mujtë me dëshmu e me i qëndru kohës tue u bë shkencërisht i autoritetshëm për gjuhën shqipe dhe i qëruar prej ndikimesh politike.

Tue shiku në përgjithësi, nga 37 vendimet, shumica merren me elemente të veçanta, e jo me rregulla të përgjithshme. Disa që kanë prekë rregulla me efekte ma të gjëra kanë disa probleme me të cilat do të merret ky vështrim.

Nga Këshilli Ndërakademik janë marrë këto vendime:

a) 18 vendime për drejtshkrimin e zanoreve;

b) 15 për drejtshkrimin e jozanoreve (bashkëtingëlloreve);

c) 3 vendime për shkrimin e shkronjave të mëdha dhe

ç) 1 për drejtshkrimin e antroponimeve të hueja.

Një fakt tjetër interesant për këto vendime asht se Këshilli asht tue rishqyrtu propozimet e dhëna qysh në Kongresin e Drejtshkrimit 1972, të cilat, në atë kohë, pa një shpjegim e argumentim të bindshëm, janë mohu, janë heshtë ose nuk janë pranu si normative. Pra, këto propozime të sotme kanë një parahistori. Le të shohim me rend:

- Çështja e -ëm / -asht shtru e asht mbrojtë trajta me -ëm nga Kolec Topalli (fq. 222, pika 6), i cili tash asht në Këshillin Ndërakademik. Sofika Adhami e ka mbajtë qëndrimin se ‘këta mbiemra në shumës duhet të ruajnë -ë- në atë pozicion që e kanë edhe në njëjës, d.m.th. të jashtëm, të fisëm, të sotëm.’’ (fq. 246). Trajtën -ëm e mbron edhe Isa Bajçinca (fq. 271 dhe 598) dhe Mahir Domi (fq. 598). Me gjithë këtë rezultati asht që disa kanë mbetë me -ëm e disa me -.

- Çështja e mbaresës së shumësit -nj / -j asht shtru nga Jup Kastrati i cili ka kërku që trajta e shumësit me -j të vihet si normë (fq. 79). Kjo asht mbrojtë nga Kolec Topalli (fq. 222, pika 11). Gjuhëtarja Lumnie Shehetila, po ashtu, përkrah shumësin me -j e jo -nj: ‘Nuk jemi të një mendimi me autorët e «Rregullave të drejtshkrimit» që emrat mashkullorë të cilët në njëjës mbarojnë me zanore të theksuar në shumësin e pashquar t’i shkruajmë me -nj.’(KDGjSh, 1974, fq. 414). Jorgji Çerepi: ‘Po kështu nuk është shterues motivimi «në pajtim me shqiptimin më të përgjithshëm» i vënë në bazë të rregullës për shkrimin e nj-së në trup dhe në fund të fjalës. Sot, më tepër gjuha e gjallë priret nga forma me -j: ullij, mullij (fq. 548). Edhe Shaban Demiraj përkrah shumësin me -j (fq. 597). Po ashtu edhe Isa Bajçinca: ‘...është e nevojshme të pranohen me -j e jo me -nj’ (fq. 597). Të vetmit që e kanë kundërshtu këtë kanë qenë Emil Lafe dhe Ismail Doda. Si u bë pra, që gjashtë gjuhëtarë publikisht kërkojnë që mbaresa -j të bëhet nonnative dhe dy kundërshtojnë dhe fitojnë këta të fundit?

- Trajta thelb > thelbinj dhe jo thelpinj asht propozu qysh atëherë nga Fatmir Agalliu (KDGjSh, 1974, fq. 220). Pavarësisht që në «Rregulla...» thuhej që të ketë ‘sa më pak përjashtime’, Kongresi vazhdonte me marrë vendime për rregulla me përjashtime.

- Trajtën qyrra si normë e jo qurra - e ka propozu Ajet Bytyçi në Kongres (fq. 273). Kurrkush s’ia ka vë veshin!

Janë dy vërejtje të përgjithshme.

Së pari, shqipes i duhet një qasje që niset nga analizat dhe zbulimi i ligjësive të njësive të veçanta. E masandej duhet me u bë bashkërendimi i këtyre veçorive induktive kah ato deduktive. Sipas vendimeve të marra duket se Këshilli ka marrë vendime tue nisë prej disa analizash induktive pa një bashkërendim të qartë me ligjësitë e përgjithshme të klasave të fjalëve. Mendoj se kjo nuk ndryshon shumë prej qasjeve të deritashme ndaj shqipes të cilat nuk çojnë kah një zgjidhje përfundimtare dhe efektive.

Së dyti, duhet me u bë një formulim i qartë dhe i plotë i rregullave, kështu që sa herë që të merret një vendim të ketë referencën e qëndrushme. Kjo i shërben jo vetëm vendimeve për gjendjen e shqipes sot por edhe vendimeve që mujnë me u marrë në të ardhmen e afërt e të largët sepse platforma mbi të cilën punohet duhet m'i llogaritë ndërhyrjet e mundshme pa pasë nevojë me bë ndërrime rrënjësore. Tue i pasë parasysh këto dy vërejtje të përgjithshme duhet me thënë se vendimet e tashme të Këshillit duhet me u llogaritë deri diku të përkohshme. Një përpunim i plotë shkencor i shqipes asht projekt i së ardhmes. Ndoshta përgatitja e një projekti të këtillë asht një ndërmarrje edhe më e rëndësishme që Këshilli do të duhej me planifiku e me mendu qysh m’ia vendosë bazat qysh prej tash.

Në vazhdim do të merremi vetëm me ato pika ku kemi sugjerime e vërejtje. 
Në Sekcionin A do të merremi me pikat 1, 6, 7, 11 dhe 15
Në sekcionin B me pikat 1, 4 dhe 10.

'A - PËR DREJTSHKRIMIN E ZANOREVE’ në pikën e e parë thuhet:


Pika 1: ‘Të ndryshojë drejtshkrimi i disa fjalëve të formuara me prapashtesën -m duke zhvendosur zanoren -ë- nga pozicioni fundor në brendësi të fjalës. Fjalë të tilla janë: i prapmë të shkruhet i prapëm ~ e prapme; i pasmë të shkruhet i pasëm ~ e pasme; i mishmë të shkruhet i mishëm ~ e mishme; i sontmë të shkruhet i sontëm ~ e sontme; i parvjetmë të shkruhet i parvjetëm ~ e parvjetme. Me këtë ndryshim ruhet forma e prapashtesës -m, që formon pjesore e mbiemra, dhe fjalët integrohen në paradigma të njohura (khs. i sotëm ~ e sotme, i mesëm ~ e mesme, i tashëm ~ e tashme, i avashëm ~ e avashme, i ndryshëm ~ e ndryshme, i sivjetëm ~ e sivjetme).’

Vërejtje: - Në këtë pikë të Këshillit nuk asht e qartë se a kanë me ndryshu të gjitha fjalët e kësaj klase apo vetëm pesë mbiemrat që janë listu këtu: i prapmë, i pasmë, i mishmë, i sontmë dhe i parvjetmë. Megjithëse, shprehja ‘fjalë të tilla janë’, lë me kuptu se kjo asht lista e plotë e fjalëve që propozon Këshilli. Në klasën e mbiemrave që mbarojnë me - hyjnë rreth 80 mbiemra. Tema e rreth 50 mbiemrave mbaron me jozanore dhe e rreth 30 mbiemrave me zanore. Ky listim asht me rëndësi sepse qysh mun me u pa, të gjithë mbiemrat e propozuar prej Këshillit mbarojnë me temë me jozanore: ’-p’, ‘-s’, ‘-shdhe ‘-t’. Mbiemrat e kësaj klase që mbarojnë me zanore asht e pamundur me bë këtë ndërrim (psh. i mbramënuk bëhet dot i mbraëm). Lista e plotë e mbiemrave me tema me jozanoreve asht: ’-d’ (‘i fundmë’), ‘-j (‘i hojmë’), ’-l(‘i kolmë’), ‘-p(‘i prapmë’), ‘-q’ (‘i paqmë’), ‘-r’(‘i larmë’), ‘-s(‘i pasmë’), ‘-sh(‘i mishmë’) dhe ‘-t’ (‘i pritmë’). Nga Këshilli, qysh shihet, përfshihen temat me -p, -s, -sh dhe -t dhe mbesin pa ndonjë vendim katër lloj mbiemrash me tema me jozanore: -d, -j, -l dhe -r. Kështu vijmë te një pikë me rëndësi: vendimet duhet me u marrë për klasat e fjalëve, kur kjo asht e mundur e jo për fjalët e veçanta. Këshilli, fjala vjen, thotë se ‘i sontmë’ duhet me u shkru i sontëm’. E mbiemri i pritmëa duhet me u shkru i pritëm tue qenë se ka një temë që mbaron me '-t'? Kjo mbetet e paqartë. Si qëndron puna, pra, me të gjithë mbiemrat e tjerë të kësaj klase që mbarojnë me tema me jozanore?
Gjithsesi, vendimi i Këshillit për shkrimin me -ëm e jo me - i këtyre mbiemrave asht vendim i drejtë. Asht ma i lehtë për shqiptim dhe pajtohet me shqiptimin e përgjithshëm. Në të vërtetë, në F1980 mbiemri i vjetëmasht dhënë si i vjetëmdhe jo i vjetmëdhe asht e çuditshme se si kanë dalë kështu mbiemrat i parvjetmëdhe i sivjetmë’! Kjo tregon njërën nga kundërthëniet e shumta që shfaqen në vendimet e Kongresit 1972.

Tue qenë se vendimi i Këshillit vlen vetëm për mbiemrat e kësaj klase që mbarojnë me - me jozanore rregulla do të duhej me u mbarështu kështu:

‘Mbiemrat që mbarojnë me - dhe kanë temë me zanore shkruhen me -. Mbiemrat që mbarojnë me - por kanë temë me jozanore do të shkruhen -ëm.’

I shkruar kështu, kjo rregull asht ma gjithëpërfshirëse dhe lë shumë pak hapësirë për keqkuptime.

Në pikën 6 thuhet: ‘Mbiemrat prejpjesorë: i shpërbemë dhe i rremë, që janë formuar me formantin -m të pjesores, duhet të shkruhen i shpërbem dhe i rrem, duke respektuar formën e prapashtesës, që është -m e jo -, pasi me këtë të fundit formohen emra e jo mbiemra (khs. ndihmë, frymë, pështymë).’

Vërejtje: - Këshilli thotë se sipas kësaj rregulle ‘formohen emra e jo mbiemra’! Por në shqipe me këtë rregull formohen, padyshim, edhe mbiemra. Mbiemri i rremëvjen nga një pjesore e gegërishtes me theks parafundor ‘(me) rrê(më)’ (tjetra asht ‘(me) rrêjtëpor kemi edhe ‘me rrê’). Rregulla asht vendosë qysh me 1916: ato fjalë ku gegërishtja i shenjon me një zgjatje zanoreje dhe toskërishtja me një ‘ë’ fundore do të shkruhen me ëfundore. Te folja ‘(me) rrêjtëme një pjesore ma të rrallë ‘me rrê(më)’ (si me (më), me (më), me (më )), ‘ê’-ja asht e theksuar, e gjatë dhe duhet me u mbështetetë me një êfundore sipas rregullës së përgjithshme. Rastet e vetme kur në shqipe mi mbetë me ‘-m’ asht kur theksi i fjalës asht tejfundor ‘i sipër-m’, ‘i nësër-m’ por asnjëherë tjetër. Zbatimi i kësaj rregulle të re në këtë mënyrë çon në një përjashtim të ri. Dhe ky nuk duhet me qenë synim i Këshillit Ndërakademik.

Kemi edhe disa mbiemra të tjerë prejpjesorë me - që Këshilli nuk i zë në gojë:

Në F1980: ‘i ter-më (nga ‘terur’), ‘i tjerr-më’ (nga ‘tjerrë’), ‘i prit-më’ (nga ‘pritur’).

Në F2011: i shtymë(por në F1980 gjendet emri shtymë’ nga shty-rë’) , ‘i tejngimë(nga ngi-, ‘i zhbimë', ‘i thimë’,i përfundmë(nga përfund-uar').

Mendojmë se trajtat egzistuese duhet me mbetë ashtu qysh janë sepse kështu hyjnë dhe stabilizohen në një klasë. Nëse ndërrojnë sipas propozimeve të Këshillit, krijohen përjashtime të reja.

Në pikën 7 thuhet: ‘Mbiemri i majmë, në mbështetje të shqiptimit më të përgjithshëm, duhet të shkruhet i majm ~, e majme, pa zanoren -ë në formën e gjinisë mashkullore. Me këtë paradigmë mbiemri integrohet në paradigmën e mbiemrave: i madh ~ e madhe, i kuq ~ e kuqe, i keq ~ e keqe.

Ky mbiemër shkon me mbiemrat ‘i hojmë’, ‘i sojmë’, etj. Megjithëse tema e mbiemrit ‘i majmë’ për koincidencë asht majmdhe për m’u bë mbiemër i kësaj klase i asht shtu vetëm një ‘-ë’, kjo nuk e zhvendos prej kësaj klase por e shkrin pikërisht me këtë klasë (ashtu qysh ndodh me emrat shpif + ës por rrënjë + s). Theksi mbetet parafundor dhe zanorja zgjatet (ashtu qysh ndodh me përtejpor ‘i përtejmë’. Prandaj duhet me u shkru ‘i majmësikurse mbiemrat në pikën 6! Mbiemrat ‘i madh’, kuqdhe ‘i keqjanë përjashtime, janë të parregullta,  dhe nuk përbëjnë klasë. Në shumës, fjala vjen, ato dalin me paradigma krejt të ndryshme: ‘të mëdhenj-të mëdha’, ‘të kuq-të kuqedhe të këqij-të këqija’! Ndërsa të majmë-të majmeparadigma del njësoj me klasën që i takon: i majmë/e majme (nj.) të majmë/të majme (sh.) sikurse: i hojmë/e hojme - të hojmë/të hojme; i sojmë/e sojme - të sojmë-të sojme.

Pika 11: Emri thyez copë e vogël e thyer” të shkruhet me zanoren -ë fundore, pra, thyezë, pasi ai nuk ndryshon nga ana strukturore me emrin thyesë.

Në të vërtetë, sipas rregullash tashma të vendosura të një shqipeje të përbashkët, nga fjala ‘thyesë’ do të duhej me bjerrë ‘ë’-në dhe jo e kundërta që fjalës thyezt’i vihet një ‘-ë’, sepse të dyja vijnë mbas një dyzanoreje yenë të cilën theksi bjen mbi ‘-ye jo mbi ‘-e(si psh. te fjala ‘tryéz/ë, -a’). Kështuqë do të duhej me dalë pa '-ë' si te emrat e tipit e kryer/e kryera apo te foljet, kur kemi një dyzanore me theks në zanoren e parë, '-ë'-ja nuk vihet: (na) duam dhe jo duamë; (ata) duan dhe jo duanë; (por (na) hamë, (ata) hanë).                                                                               

Pika 15: Disa emra që vijnë nga dialekti gegë dhe i mungojnë toskërishtes, të shkruhen ashtu si në gegërishte, duke respektuar udhëzimin e Kongresit të Drejtshkrimit që fjalët me burim dialektor të shkruhen ashtu siç i ka dialekti nga i cili janë marrë. Fjalë të tilla janë: plëng, që duhet të shkruhet plang, shtatzënë që duhet të shkruhet shtatzanë, zhgjëndërr, që duhet të shkruhet zgjandërr.

Vërejtje: - Ky vendim i Këshillit (dhe i Kongresit të Drejtshkrimit por që s’asht respektu) se një fjalë duhet me u shkru tue marrë për bazë nga vjen asht stërhollim jo shumë i domosdoshëm kur flitet për një Shqipe të Përbashkët! Do të duhej me gjetë klasa e rregulla sa ma të përgjithshme që përshtaten me sistemin e një gjuhe standarde si tërësi. Si mun m’iu thënë një shkruesi shqiptar që tashmë asht familjarizu me trajtën plëngdhe shtatzënëme u kthy e me e shkru plange shtatzanë’? Dhe ç'dobi sjell një qasje e këtillë? Shumë fjalë të huaja në shqip merren dhe përshtaten në shqip, pse të mos përshtaten edhe vetë fjalët dialektore nëse struktura e përgjithshme e sistemit lejon dhe kërkon një gjë të këtillë? Te fjalët shtatzënëdhe zhgjëndërrkjo duket krejt e qartë tue qenë se pjesorja zënëdhe emri ëndërrjanë pranu si trajta standarde. Një përdoruesi të gjuhës nuk i intereson origjina e fjalëve, sa përshtatshmëria me tërësinë e sistemit dhe ana praktike e tyre. Poende, trajta zhgjëndërrmë duket pak e rëndë për shqiptim dhe një trajtë tjetër ma e lehtë dhe në përdorim mjaft të gjërë asht trajta zhgëndërr’.

B - PËR DREJTSHKRIMIN E BASHKËTINGËLLOREVE


Pika 1: ‘Mbiemrat e formuar nga folje që mbarojnë me -i- të theksuar, si: i pishëm, i dishëm, të shkruhen pa sonanten -j-, meqenëse tema e tyre është pjesorja pi, di. Shkrimi me bashkëtingëlloren -j, që del në disa shkrime të gegërishtes (i dijshëm, i dijtun, me dijtë), është i vjetruar.’

Vërejtje: - Qysh del nga shtjellimi i kësaj rregulle del sikur prapashtesa mbiemrore -shëm iu shtoka vetëm pjesoreve të foljeve. Asht e vërtetë që pjesoret zënë pjesën ma të madhe të klasës mbiemrore me prapashtesë -shëm, por një numër jo i vogël ndërtohen edhe prej temash të emrave të cilët i japin një kuptim tjetër prej asaj të foljes, psh.:

a) i afrishëmnga emri ‘afri, ~a’, (në F1980 me kuptimin ‘1. Lidhje gjaku ose lidhje tjetër e ngushtë familjare, farefisni. Lidhje afrie. Ka afri me dikë.[...]'

b) 'i afrueshëm' nga pjesora 'afrue' e gegërishtes '1. Që tregohet i afërt dhe i përzemërt me të tjerët, i shoqërueshëm. Fëmijë (djalë) i afrushëm. I afrushëm me të gjithë.'

c) i afërsishëmnga emri ‘afërsi’ + ‘shëm’ [në F1980: mb. shih PËRAFËRT (i,e). Në mënyrë të afërsishme.]

Vendimi që mbiemri ‘i dijshëmme u bë ‘i dishëmedhe sikur të kishte pasë zanafillën nga pjesorja e foljes dido të kishte pasë pasoja edhe ma të mëdha se kaq. Kjo vjen prej vendimeve arbitrare të vitit 1972. Le ta shohim rastin e këtyre foljeve që, megjithëse me çdo klasifikim morfologjik i takojnë një klase, për to zbatohen tri rregulla të ndryshme. Trajta e foljeve di(j)’, ‘arrij’, dalin di-dita- ditur’, ‘arrij-arrita-arritur(këtu hyjnë edhe foljet bredhërij’, ‘mbërrij’, e mërij’) dhe zdërvij- zdërvijta-zdërvijtur’. Nga folja di(j)sipas FGjSSh 1980 asht heqë ‘j’-ja në fund të foljes dhe ka dalë di-dita-ditur’; për foljet arrij’, ‘bredhërij’, ‘mbërrij’, ‘mërijasht leju ‘j’-ja në sikohën tashmore (‘kohë e tashme’) por ajo bjen në trajtat e thjeshtores (‘e kryer e thjeshtë’) dhe pjesores tue dalë si arrita-arritur’, ‘bredhërita-bredhëritur’, ‘mbërrita-mbërriturdhe mërita-mëritur’! Ndërsa te folja zdërvijasht rujtë ‘j’-ja në të gjitha trajtat kryesore sikohore të foljes: zdërvijta- zdërvijtur’! Pse ka ndodhë kjo? Askush s’e din. Asht punë arbitrariteti dhe e nuhatjes së ‘shqiptimit të përgjithshëm’. Kjo tregon mungesën e pamjes së përgjithshme të normalizuesve të gjuhës shqipe për rregullsinë e morfologjisë së saj. Janë rreth 21 folje sipas modelit të foljes ‘zdërvij’, 4 sipas modelit të foljes ‘arrij’ dhe folja ‘di' rnbetet unike në modelin e vet! Të gjitha këto folje kanë mujtë me hy në një paradigmë, në atë të foljes ‘zdërvij’ dhe me përbë kështu një klasë të vetme vetëm tue rujtë ‘-j’-në në të shkruar në të gjitha rastet: arrijta-arrijtë; dijta-dijtë; zdërvijta-zdërvijtë. Arsyeja pse sonantja jbjen në foljet që ndjekin paradigmën e foljes arrijasht se vjen mbas zanores ‘i’ dhe si pasojë nuk dëgjohet shumë qartë te shumë folës (tue qenë se ‘-j’-ja asht konsonatizim i ‘i’-së). Por, këtu kemi të bëjmë me normalizimin e gjuhës së shkruar prandej duhet të ndiqet, sa ma shumë që asht e mundshme, vija e rregullave paradigmatike. Edhe te folja vije kemi rastin e njëjtë kur sonantja ‘-jvjen mbas zanores ‘-i-’ dhe po të vërehet me kujdes as në këtë rast nuk dëgjohet sonantja ‘-j’. Shumica e shqiptarëve e shqiptojnë si vipor rregulla për me shkru asht vij’. Një detyrë e domosdoshme e Këshillit asht me pasë kujdes që përjashtime prej rregullash me pasë sa ma pak. Heqja e ‘-jte mbiemrat ‘i dijshëmdhe ‘i pijshëmnuk kish me ndihmu në këtë vijë sepse disa inkoseguenca në këtë klasë, tue ndjekë rregullën e temës, vazhdojnë me u reflektu edhe në folje të tjera. Një mbiemër tjetër shkruhet ‘i rrejshëm’ dhe jo qysh e lyp rregulla tematike që don me ndjekë Këshilli, ‘i rrejt-shëm’; ashtu qysh i kemi mbiemrat prejpjesorë të kësaj klase foljore: ‘i bujt-shëm’, ‘i luajt-shëm’, ‘i mbajt-shëm’, ‘i urrejt-shëm’! Masandej kemi ‘i mbërri-shëm’ e jo ‘i mbërrit-shëm’ dhe ‘i praj-shëm’ e jo ‘i prajt-shëm’! Të gjitha dështime të vendimeve të vitit 1972 për me pa rregullsinë paradigmatike.

Një problem tjetër që nuk vihet re prej Këshillit asht se foljet pidhe dinuk janë folje të një klase. Trajtat përfaqësuese të foljes pisipas F1980 janë pi-piva-pirëndërsa të foljes di’ janë di-dita- ditur’. Derisa Këshilli ndjek rregullën se mbiemrat e këtillë ardhkan prej pjesoresh atëherë temat e tyre dalin të ndryshme. Folja ‘di’ del ‘dit-ur’ ndërsa folja ‘pi’ del ‘pi-rë’. Edhe sipas rregullës që ndjek vetë Këshilli, trajtat e mbiemrit do të duhej të ishin ‘i pishëmpor ‘i ditshëm’ e jo ‘i dishëm(me kuptimin që jepet në F1980 ‘i ditur’). Aty ku pikëtakohen këta dy mbiemra asht trajta emrore  dij-e’ dhe pij-e’ tue dhënë kështu trajtat e mbiemrave ‘i dij-shëm’ dhe ‘i pij-shëm’. Nga një lloj këtillë kemi edhe i hijshëmqë vjen nga hij-e’, ‘i nyjshëm’ nga nyj-ë’, ‘i shijshëm’ nga shij-e’  kështu edhe i dijshëm’ vjen nga dij-edhe i pijshëmvjen nga pij-e’.

Çështja thellohet edhe ma shumë nëse bëjmë disa krahasime. I pishëm dhe i pijshëm ka edhe dallime të holla kuptimore. ‘Vëllai foli si me qenë i pishëm’ domethënë foli 'si me qenë i dehur’ sepse vjen prej pjesores ‘(me) pindërsa 'Ky ujë asht i pijshëm domethënë 'ky ujë mun me u pi dhe vjen prej emrit pije’. Ky asht si dallimi në mes të mbiemrit ‘i nderueshëm(pjesorja nderuedhe prapashtesa ‘- shëm’) dhe ‘i ndershëm(emri nder’ + ‘-shëm’). Në këtë vijë ballafaqimi: ‘i begatueshëm - i begatshëm’, ‘i shijueshëm - i shijshëm’, ‘i dhunueshëm - i dhunshëmetj. Kështu edhe ‘i di(t)shëm’ 'diçka që dihet' dhe ‘i dijshëm’ 'dikush që ka dije'.

Pika 4 Mbiemri shtronjar për “zvarritës” e emri shtronjare për “shtrojë e butë” duhet të shkruhen shtrojar e shtrojare, meqenëse të dyja kanë si burim foljen shtroj.

Vërejtje: - Ky vendim asht i drejtë sepse merr parasysh sistemin por si do të bëhet me fjalën punonjës’, a do të shkruhet ‘punojës’ sepse vjen nga folja punoj’? Po ashtu shkronjëa do të bëhet shkrojë’? Kjo nuk asht thënë dhe len hapësirë për hutesë. Po me fjalët: agjëronjë, barkonjë, biskonjë, budallonjë, buronjë, cjaponjë, dëllinjë, (i) farfurinjtë, gabonjë, vezullonjë, vigunjë, xixëllonjë, zgërbonjë, zgjonjë etj., si do të bëhet?

Pika 10: Emri zhongler, në mbështetje të përdorimit më të përgjithshëm, të shkruhet xhongler (nga ang. jongleur).

Vërejtje: - Fjala jongleur në shqip, sikurse në anglisht, ka ardhë prej frëngjishtes së vjetër, [variant i jogleor]. Shkon me ambalazh’, ‘imazh(dhe jo ‘imixh’), ekuipazhetj.

Nuk mendoj se asht ide e mirë me ndërru trajtat e huazimeve të këtilla, të cilat tashma janë ngulitë në gjuhën shqipe, sa herë që shfaqen ndikime të reja kulturore prej kulturash të ndryshme.

Agim MORINA 
qershor 2013

Tuesday, March 04, 2014

KALORËSIT






Besa — besë!

Kali u turr në errësirë. Njëherit u duk sikur u përpoq ta tërhiqte gjithë rrugën e pallatit pas vetes dhe me përpjekje u mundua ta shqyente pëlhurën e pluhurosur të territ. Gjymtyrë pluhuri vrapuan pas bishtit të kalit. Pas ca çastesh degët e shelgut të madh thithën gjithë trazimin e derdhur dhe errësira, si lëkurë bualli, u shtrua prapë e qetë. Pallati dehej nga dritat, nga melodia e orientit, nga cakërrima e dollive, e në anën tjetër si në zgjua bletësh, shkonin e vinin natë e ditë e ditë e natë lajmsjellësit nga të katër anët e botës, nga të trija kontinentet.

Kalorësi ngjitej e zdirgjej kodrave, brigjeve, grykave.

Prapa la detin ku lahej gjysmëhëna. Prapa mbetën xhamitë, hamamet, shatërvanet e kryeqytetit. Prapa mbeteshin krojet, dushkajat, gardhiqet, fshatrat, lehjet e qenve, urat, bujtinat, kafenetë. Prapa mbetej ajri i trazuar, degët e fjetura, zjarret e largëta, currat e thepisur. Shporet kafshonin pamëshirshëm sqetullat e kalit; era me duar të padukshme kapte kalorësin për pelerinën e zezë që si egërsirë e zënë përpëlitej në ajër. Goja e kalit shkumëzohej shpejt, djersët si milingona të lëngshme pushtonin trupin me plot muskuj, por kalorësi s’ndalej se s’ndalej...

Rrugës s’i gjendej fundi. Nata fshihte me mijëra rrugë e dhiare në gji. Vazhdimisht i dilnin para pyje, fusha, përrocka, shtëpi, gryka, tatëpjeta, kthesa, gropa, livadhe të reja, në këtë natë me gjysmëhënë. Jelet e kalit nga lagështia e djersëve, as që ngriheshin më valë-valë në erë, por ngjiteshin për qafën e djersitur dhe pikonin si gjethet pas shiut të madh. E nata dukej e amshueshme... Nata e bartte botën dhe, ndoshta, e sillte vërdallë kalorësin... Nata e djajve ka qenë dhe do të mbetet e tyre. Djajtë gjithmonë ëndërrojnë të kenë natë, ta kenë gjysmën jo më shumë. Dhe, ja, edhe Zotit ia kanë marrë gjysmën e ditës. Por djajtë janë dreqër dhe prapë do ta kërkojnë gjysmën e gjysmës, dhe prapë gjysmën e asaj gjysme,.. ngase dreqërit mbeten djaj, ata afrohen, kafshojnë, pushtojnë kështu: përmes gjysmave.

Derisa kalit, tashmë me këmbë të mpira, herë-herë i zbehej pamja dhe, ashtu turbullt, nga larg dukej ndonjë dritë si gacë e humbur, si dritë xeheje gjysmë të shkrirë, si yll i futur në gji të malit. Edhe kali sikur e dinte se i afrohej fundi vrapit të tij dhe s ’priste të shporohej. Shumë herë i pati rënë kësaj rruge ku duhej shkuar shpejt, e kurrë ngadalë, pa u ndalur askund dhe natën!

Gjysmëhëna u zhduk prapa shkëmbinjve të thepisur, e kalorësi u ndal para bujtinës aq shpejt sa kali u ngrit qirithi. Aty e priste një kalorës tjetër. Ky që tek arriti ia dorëzoi një trastëz në dorë e tha:

- Besa-besë!

Troku i kalit tjetër, si shigjetë e shkrehur, iu vërsul hapësirës së natës. Bufi nga maja e një lisi vështronte këtë vrap të çmendur të kalorësit që po zhdukej në kthesë. Fusha e gjatë sillte freski me valëvitjen e barit e me zhurmën e insekteve. Vetëm troku i rregullt që dalëngadalë afrohej e pastaj disi shpejt zhdukej në largësi duke e trazuar qetësinë e natës. Në ndonjë përroskë stërkalat e ujit fluturonin nëpër ajrin e freskët si të çmendura, e freskonin barkun e djersitur të kalit nga rënia e rëndë dhe e shpejtë e patkojve. Rruga dilte vazhdimisht përpara dhe provokonte me pambarimsinë e saj, herë e gjerë e herë e ngushtë, herë me gropa e herë e rrafshët, herë mbi kodër, herë në cep të malit, si një gjarpër shumë i madh, i mbytur e i hedhur pakujdesshëm mbi male, fusha e kodra. 

Prapa mbeteshin kisha e herë xhami... Prapa mbeteshin lumenj me ujë të ftohtë, fushat me aromën e një jete të fjetur, pyje të rralla e vende të shkreta. Prapa mbeteshin fshatra, ulurima ujqish, bujtina. Prapa mbetej gjithçka, e përmbi gjendej gjysmëhëna. Shkuma pushtonte gojën e kalit të stërlodhur. Lodhja ia pinte fuqinë dhe prapë para një bujtine frenim i vrullshëm dhe:

- Besa-besë!

Kali tjetër, kalorësi tjetër, trasta e njëjtë, gjysmëhëna e njëjtë - dhe rruga! Prapa mbeteshin pyjet. malet, kodrat kishat dhe prapë kishat, famullitë, malet, prapë malet dhe ndoj livadh o rrafshinë. Nata e kapur për bishtin e kalit rrihej mbi gurë e shkrepa e gjysmëhëna krihej mbi bërraka e këneta me buzëqeshjen e një ujku të rrjepur .

- Besa-besë!

Trastëza fluturon nga dora në dorë... Bujtinat hapin sytë si njeriu i përgjumur, i zgjuar befas. Kur shohin ç'ndodh prapë mbutohen e heshtin...

-Besa-besë!

Jehojnë vetëm këto dy fjalë në takime. Askush s’di kush janë janë dhe prej nga vijnë, e as ku shkojnë. Tashmë rruga shpie vetëm nëpër male. Prapa mbeten bjeshkë, kanione, gremina, shpella... Maja malesh me kurore resh ose qeleshe dëbore... Male, male dhe vetëm male. Det me male si valë. Prapa mbeten vetëm bjeshkë, gryka të thella, pyje të dendura me druj të gjatë e shtigje të ngushta. Ulurimë ujqish...

-Besa-besë!

Si uji i turbullt, cepi i qiellit kthjellohet. Ndonjë këngë gjeli mbetet prapa. Prapa mbeten përshëndetjet me fshatarë, ushtarë, rojtarë... Dhe, ja Kruja!

-Besa...
-Besë!

Hapen dyert e mëdha të kështjellës për kalorësin e natës i cili me vrull futet brenda.

- Imzot, trasta e Stambollit. Urdhëroni!

Agim MORINA



(Botuar në revistën ‘Zëri’, 1993)